W sporach technicznych pojęcia biegły sądowy, biegły sądowy inżynier, rzeczoznawca techniczny oraz inżynier sądowy (Forensic Engineer) bywają używane zamiennie. Nie oznaczają jednak tego samego.
Biegły sądowy to przede wszystkim status i rola związana z postępowaniem sądowym.
Inżynier sądowy (Forensic Engineer) opisuje natomiast specjalizację inżynierską ukierunkowaną na badanie awarii, uszkodzeń, wypadków technicznych i sporów przemysłowych poprzez analizę dowodów materialnych, obliczenia, badania laboratoryjne oraz rekonstrukcję mechanizmu zdarzenia.
Jedna osoba może oczywiście łączyć obie kompetencje: być biegłym sądowym i jednocześnie inżynierem specjalizującym się w forensic engineering.
Ta różnica ma duże znaczenie szczególnie wtedy, gdy przedmiotem sporu są konstrukcje stalowe, spawalnictwo, maszyny, urządzenia przemysłowe, materiały, energetyka, robotyka lub przyczyny poważnej awarii technicznej.
Kim jest biegły sądowy?
W sprawach wymagających wiadomości specjalnych sąd może skorzystać z opinii jednego albo kilku biegłych. W postępowaniu cywilnym wynika to m.in. z art. 278 Kodeksu postępowania cywilnego, natomiast w postępowaniu karnym z art. 193 Kodeksu postępowania karnego.
Warto przy tym rozróżnić stałego biegłego sądowego, wpisanego na listę prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego, od eksperta powołanego przez sąd do konkretnej sprawy jako tzw. biegły ad hoc.
Stałych biegłych sądowych ustanawia prezes właściwego sądu okręgowego. Kandydat powinien m.in. posiadać teoretyczne i praktyczne wiadomości specjalne w określonej dziedzinie oraz dawać rękojmię należytego wykonywania obowiązków. Ustanowienie następuje na okres 5 lat.
Jednocześnie wpis na listę nie jest jedyną drogą do występowania w konkretnej sprawie w charakterze biegłego. Sąd może powołać także specjalistę spoza listy, jeżeli posiada on odpowiednie kwalifikacje i wiadomości specjalne potrzebne do rozstrzygnięcia danego zagadnienia technicznego.
Co zatem oznacza określenie „biegły sądowy inżynier”?
Biegły sądowy inżynier nie jest odrębnym zawodem prawnym. W praktyce jest to inżynier posiadający wiadomości specjalne w określonej dziedzinie techniki, który został ustanowiony stałym biegłym sądowym albo powołany jako biegły w konkretnej sprawie.
Może to być na przykład:
- biegły sądowy z zakresu spawalnictwa,
- biegły sądowy z zakresu budowy maszyn,
- biegły sądowy z zakresu konstrukcji stalowych,
- biegły sądowy z zakresu materiałoznawstwa,
- biegły sądowy z zakresu awarii maszyn i urządzeń,
- biegły sądowy z zakresu technologii wytwarzania.
Sam status biegłego nie określa jednak metodologii prowadzenia badania technicznego. I właśnie w tym miejscu pojawia się forensic engineering.
Kim jest inżynier sądowy – Forensic Engineer?
Inżynier sądowy (Forensic Engineer) zajmuje się techniczną rekonstrukcją zdarzeń oraz ustalaniem mechanizmów prowadzących do awarii, uszkodzenia, katastrofy lub niespełnienia wymagań technicznych.
Nie jest to w Polsce odrębny status procesowy konkurencyjny wobec biegłego sądowego. To sposób specjalizacji i prowadzenia analizy inżynierskiej.
Forensic engineering odpowiada przede wszystkim na pytania:
Co się wydarzyło?
Jak doszło do uszkodzenia?
Dlaczego do niego doszło?
Jakie dowody potwierdzają określony mechanizm awarii?
Czy można wykluczyć inne hipotezy?
Celem nie jest wydanie intuicyjnej oceny, ale stworzenie technicznie weryfikowalnego łańcucha rozumowania prowadzącego od dowodu do wniosku.
Międzynarodowym punktem odniesienia dla tej dyscypliny są m.in. prace ASTM International Committee E58 on Forensic Engineering. Komitet ten rozwija standardy dotyczące badań forensic engineering, w tym zabezpieczania i analizy dowodów materialnych, prowadzenia badań oraz raportowania ich wyników.
Jednym z podstawowych dokumentów jest obecnie ASTM E2713-25 – Standard Guide to Forensic Engineering. Należy jednak zaznaczyć, że dokument ten koncentruje się przede wszystkim na praktyce forensic engineering w Stanach Zjednoczonych i nie zastępuje polskich przepisów procesowych ani właściwych norm branżowych.
Najlepszym rozwiązaniem w skomplikowanych sporach technicznych jest sytuacja, w której biegły sądowy inżynier łączy doświadczenie procesowe z metodologią forensic engineering.
Dobra opinia biegłego sądowego powinna opierać się na dowodach, a nie na intuicji
Profesjonalna opinia biegłego sądowego z dziedziny techniki nie powinna sprowadzać się do stwierdzeń takich jak:
„wykonanie jest złej jakości”,
„spawacz wykonał połączenie nieprawidłowo”,
„materiał był wadliwy”,
czy:
„konstrukcja była źle zaprojektowana”.
Takie stwierdzenie może być dopiero hipotezą wymagającą weryfikacji.
W podejściu evidence-based należy ustalić, jakie obiektywne dowody potwierdzają konkretny wniosek.
Jeżeli problem dotyczy konstrukcji spawanej, analiza może wymagać przykładowo:
- oględzin i dokumentacji fotograficznej,
- badań VT, PT, MT lub UT,
- badań makroskopowych i metalograficznych,
- pomiarów twardości,
- analizy składu chemicznego materiału,
- analizy przełomu,
- identyfikacji mechanizmu pękania,
- analizy dokumentacji WPS/WPQR,
- weryfikacji materiałów podstawowych i dodatkowych,
- oceny zgodności wykonania z dokumentacją oraz właściwymi normami,
- obliczeń wytrzymałościowych lub numerycznych.
Dopiero zestawienie wyników badań z dokumentacją projektową, wymaganiami normatywnymi i wiedzą z zakresu mechaniki pękania lub materiałoznawstwa pozwala sformułować technicznie uzasadniony wniosek.
Przykład: „zły spaw” to nie diagnoza
Stwierdzenie, że „spaw był źle wykonany”, ma niewielką wartość techniczną, jeżeli nie wiadomo:
- jaka niezgodność wystąpiła,
- jaki był jej wymiar i położenie,
- jakie kryterium akceptacji miało zastosowanie,
- jaki mechanizm pękania wystąpił,
- czy niezgodność rzeczywiście mogła zainicjować zniszczenie,
- jaki był stan naprężeń,
- z jakiego materiału wykonano element,
- jakie były warunki obciążenia i eksploatacji.
Profesjonalny biegły sądowy inżynier powinien możliwie wyraźnie oddzielić obserwację, wynik pomiaru, interpretację i końcowy wniosek.
Opisanie awarii to za mało. Trzeba ustalić jej przyczynę
Jednym z podstawowych zadań forensic engineering jest Root Cause Analysis – RCA, czyli analiza przyczyn źródłowych.
Jeżeli doszło do pęknięcia dźwigara, uszkodzenia maszyny albo awarii instalacji, samo stwierdzenie:
„element pękł”
nie wyjaśnia przyczyny zdarzenia.
Badanie powinno dążyć do rekonstrukcji całego mechanizmu uszkodzenia.
Potencjalnym źródłem problemu może być między innymi:
błąd projektowy – niewłaściwy model obliczeniowy, koncentracja naprężeń, błędnie przyjęte obciążenia lub geometria;
wada materiałowa – niewłaściwy materiał, wada hutnicza, nieodpowiednie własności mechaniczne lub struktura;
błąd technologiczny – niewłaściwe spawanie, obróbka cieplna, obróbka mechaniczna albo montaż;
niezgodność wykonawcza – wykonanie elementu niezgodnie z dokumentacją;
nieprawidłowa eksploatacja – przeciążenie, zmiana warunków użytkowania, niewłaściwa obsługa;
niewłaściwe utrzymanie – brak kontroli, inspekcji lub wymaganych czynności serwisowych;
kombinacja kilku czynników – co w rzeczywistych awariach przemysłowych występuje bardzo często.
Rolą eksperta technicznego jest ustalenie i udokumentowanie przyczyn technicznych. Ocena prawna odpowiedzialności poszczególnych uczestników należy natomiast do sądu.
To rozróżnienie jest szczególnie istotne w profesjonalnej opinii biegłego.
Opinia prywatna a opinia biegłego sądowego
Kolejnym częstym nieporozumieniem jest utożsamianie każdej ekspertyzy sporządzonej przez osobę będącą biegłym sądowym z opinią biegłego w znaczeniu procesowym.
To nie to samo.
Ekspertyza przygotowana na zlecenie przedsiębiorcy, kancelarii prawnej albo strony postępowania pozostaje ekspertyzą prywatną, nawet jeżeli jej autorem jest osoba wpisana na listę biegłych sądowych.
Status opinii biegłego w postępowaniu wynika z powołania eksperta przez właściwy organ procesowy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie rozróżnia się opinię biegłego od ekspertyzy sporządzonej na prywatne zlecenie strony.
Nie oznacza to jednak, że prywatna ekspertyza techniczna jest bezwartościowa.
Przeciwnie – dobrze przygotowana analiza może pomóc:
- zidentyfikować błędy w istniejącej opinii biegłego,
- sformułować zarzuty do opinii,
- przygotować pytania do biegłego,
- wskazać pominięte dowody lub badania,
- wykazać istnienie alternatywnego mechanizmu awarii,
- uzasadnić potrzebę sporządzenia opinii uzupełniającej lub powołania innego biegłego,
- ocenić zasadność techniczną roszczenia jeszcze przed rozpoczęciem procesu.
Kiedy potrzebny jest biegły sądowy inżynier lub specjalista forensic engineering?
Zaawansowana analiza inżynierska jest szczególnie uzasadniona w sprawach dotyczących:
- awarii maszyn i urządzeń przemysłowych,
- uszkodzeń konstrukcji stalowych,
- sporów dotyczących jakości wykonania,
- wad spawalniczych,
- pęknięć i uszkodzeń materiałowych,
- katastrof i incydentów technicznych,
- urządzeń ciśnieniowych,
- energetyki,
- linii technologicznych,
- robotyki i automatyzacji,
- reklamacji przemysłowych,
- sporów pomiędzy inwestorem, projektantem, wykonawcą i dostawcą,
- weryfikacji istniejącej opinii biegłego sądowego.
W takich sprawach wartość ekspertyzy nie wynika wyłącznie z liczby stron dokumentu ani z samego tytułu eksperta.
Kluczowe pytanie brzmi:
czy każdy istotny wniosek można prześledzić od materiału dowodowego, poprzez metodę badawczą i analizę, aż do końcowej konkluzji?
Weryfikacja opinii biegłego sądowego – File Review
Opinia biegłego również może zawierać błędy.
Mogą one dotyczyć zarówno danych wejściowych, metodologii, zastosowanych norm i obliczeń, jak również samego wnioskowania.
Dlatego w sprawach technicznych wykonujemy weryfikację opinii biegłego sądowego – File Review.
Analizie mogą podlegać między innymi:
- kompletność materiału wykorzystanego przez biegłego,
- poprawność przyjętych założeń,
- zastosowane normy i kryteria techniczne,
- metodologia badań,
- wyniki pomiarów i badań laboratoryjnych,
- obliczenia,
- związek pomiędzy wynikami a wnioskami,
- nieweryfikowane hipotezy,
- pominięte alternatywne przyczyny awarii,
- sprzeczności wewnętrzne opinii,
- odpowiedzi biegłego na tezę dowodową.
Celem takiej analizy nie jest polemika „ekspert kontra ekspert”.
Celem jest sprawdzenie, czy przedstawione w opinii wnioski rzeczywiście wynikają z dostępnych dowodów technicznych.
Biegły sądowy i forensic engineer – kompetencje, które powinny się uzupełniać
Nie ma potrzeby przeciwstawiać sobie biegłego sądowego i inżyniera sądowego.
W dobrze prowadzonym sporze technicznym te dwa obszary powinny się uzupełniać.
Biegły sądowy musi rozumieć swoją rolę procesową, zakres tezy dowodowej i wymagania związane z opiniowaniem.
Inżynier specjalizujący się w forensic engineering powinien potrafić zabezpieczyć i ocenić dowody techniczne, odtworzyć mechanizm awarii, zweryfikować konkurencyjne hipotezy oraz przedstawić tok rozumowania w sposób możliwy do sprawdzenia przez innych specjalistów.
Największą wartość w złożonych sprawach przemysłowych daje połączenie obu tych kompetencji.
Najczęściej zadawane pytania
Czy inżynier sądowy to to samo co biegły sądowy?
Nie. Biegły sądowy posiada określony status związany z wymiarem sprawiedliwości albo zostaje powołany do konkretnej sprawy. Określenie inżynier sądowy / Forensic Engineer opisuje specjalizację w technicznym badaniu przyczyn awarii, uszkodzeń i innych zdarzeń.
Ta sama osoba może jednak być jednocześnie inżynierem sądowym oraz biegłym sądowym.
Czy biegły musi znajdować się na liście biegłych sądowych?
Nie w każdym przypadku. Oprócz stałych biegłych wpisanych na listy sądów okręgowych możliwe jest powołanie przez sąd specjalisty spoza listy jako biegłego ad hoc, jeżeli posiada on odpowiednie wiadomości specjalne.
Czy prywatna opinia biegłego jest opinią sądową?
Nie. Ekspertyza przygotowana na prywatne zlecenie strony nie staje się automatycznie opinią biegłego w znaczeniu procesowym tylko dlatego, że jej autor figuruje na liście biegłych sądowych.
Co może wykazać weryfikacja opinii biegłego sądowego?
Weryfikacja może ujawnić błędne założenia, pominięte dowody, niewłaściwie zastosowane normy, błędy obliczeniowe, niepełną analizę przyczyn awarii albo brak logicznego związku pomiędzy wynikami badań a końcowymi wnioskami.
Kiedy warto zlecić niezależną ekspertyzę techniczną?
Najlepiej jeszcze przed rozpoczęciem sporu sądowego lub niezwłocznie po otrzymaniu opinii biegłego, jeżeli jej wnioski budzą techniczne wątpliwości. Wczesna analiza pozwala również właściwie zabezpieczyć materiał dowodowy, zanim uszkodzone elementy zostaną naprawione, zutylizowane lub zmienione.
Potrzebujesz weryfikacji opinii biegłego sądowego?
Jeżeli sprawa dotyczy spawalnictwa, konstrukcji stalowych, materiałoznawstwa, budowy maszyn, awarii urządzeń lub sporów przemysłowych, możemy przeprowadzić niezależną analizę techniczną dokumentacji i materiału dowodowego.
W ramach File Review weryfikujemy metodologię, założenia, obliczenia, zastosowane normy oraz logiczny związek pomiędzy dowodami a wnioskami przedstawionymi w opinii.
Masz opinię biegłego sądowego, której wnioski budzą wątpliwości? Prześlij dokumentację do wstępnej analizy sprawy.
